โพรไบโอติก (Probiotics) 

คือ จุลินทรีย์ชนิดดีที่อาศัยอยู่ในร่างกายของมนุษย์ ส่วนใหญ่พบในระบบทางเดินอาหารเป็นหลัก สามารถช่วยปรับสมดุลจุลินทรีย์ในระบบทางเดินอาหาร ปรับสมดุลจุลินทรีย์ในช่องคลอด  สังเคราะห์วิตามินที่จำเป็นต่อร่างกาย รวมถึงคอยป้องกันร่างกายจากจุลินทรีย์ชนิดก่อโรค ปรับสมดุลระบบภูมิคุ้มกัน เสริมสร้างสุขภาพให้แข็งแรง เมื่ออยู่ในปริมาณที่เหมาะสม แต่โพรไบโอติกทุกชนิดไม่ได้มีผลลัพธ์เหมือนกัน แต่ละสายพันธุ์ แต่ละชนิดต่างมีการทำงาน และส่งผลต่อร่างกายโดยเฉพาะเชื้อในสปีชีส์เดียวกันแต่เป็นคนละสายพันธุ์ก็ส่งผลแตกต่างกัน (Mileti E SI et al., 2009; FAO, WHO., 2002) ในประเทศไทยสามารถพบโพรไบโอติกได้ใน อาหารหมักดอง นมเปรี้ยว โยเกิร์ต ข้าวหมาก เป็นต้น

 คำจำกัดความของโพรไบโอติกคือ “จุลินทรีย์ที่มีชีวิตเมื่อรับประทานเข้าไปแล้วจะทำให้สุขภาพดีในภาวะต่างๆ โดยเป็นจุลินทรีย์ที่มีคุณสมบัติทนต่อกรดและด่าง สามารถจับที่บริเวณผิวของเยื่อบุลำไส้แล้วผลิตสารต่อต้านหรือกำจัดเชื้อจุลินทรีย์ชนิดอื่นๆ รวมถึงก่อให้เกิดประโยชน์ต่อสุขภาพได้”

ภายในลำไส้ของมนุษย์นั้นมีแบคทีเรียหรือเชื้อจุลินทรีย์อาศัยอยู่มากถึง 300-500 ชนิด ซึ่งจะแตกต่างกันออกไปในแต่ละบุคคลตามอาหารที่รับประทาน สิ่งแวดล้อม และกรรมพันธุ์ โดยจุลินทรีย์เหล่านี้มีทั้งชนิดไม่ดี และชนิดที่มีประโยชน์นั่นก็คือโพรไบโอติก จุลินทรีย์ชนิดที่ไม่ดีนั้นอาจก่อให้เกิดโรคอย่างลำไส้ติดเชื้อ ร่างกายจึงจำเป็นต้องมีจุลินทรีย์ชนิดดีที่ทำหน้าที่เสมือนทหารช่วยปกป้องผนังลำไส้ นอกจากนี้ จุลินทรีย์ชนิดดียังช่วยผลิตวิตามินบางชนิดให้ร่างกาย จึงอาจช่วยป้องกันหรือบรรเทาอาการของโรคบางโรค และอาจช่วยเสริมสร้างภูมิต้านทานของร่างกายได้ แต่หากจุลินทรีย์ชนิดดีหรือโพรไบโอติกลดลงจะส่งผลให้ระบบทางเดินอาหารเสียสมดุลและอาจทำให้เกิดปัญหาสุขภาพตามมา เช่น ท้องอืด ท้องผูก ท้องเสีย และเจ็บป่วยได้ง่าย เป็นต้น

พรีไบโอติก (Prebiotics)

คือ แหล่งอาหารและแหล่งพลังงาน เป็นสิ่งไม่มีชีวิต ร่างกายไม่สามารถย่อยที่ระบบทางเดินอาหารได้ด้วยตัวเองและไม่ถูกดูดซึมในระบบทางเดินอาหาร แต่จะถูกย่อยสลายโดยโพรไบโอติก มีหน้าที่ช่วยส่งเสริมการเจริญเติบโตที่จำเพาะเจาะจงกับโพรไบโอติก ช่วยให้โพรไบโอติกแข็งแรงและมีปริมาณมากพอที่ส่งผลดีต่อสุขภาพ แหล่งอาหารที่มีพรีไบโอติก พบในน้ำนมแม่ พืช ผัก ผลไม้ ที่มีใยอาหารสูง 

ประเภทของพรีไบโอติก

1. น้ำตาลและโอลิโกแซ็กคาไรด์ เป็นพรีไบโอติกกลุ่มใหญ่ที่สุด ประกอบด้วยน้ำตาล 2-20 หน่วย ได้แก่ FOS, GOS, MOS, XOS, และ IMO
2. น้ำตาลแอลกอฮอล์ เป็นสารให้ความหวานทดแทน มีระดับความหวานเป็นครึ่งหนึ่งของน้ำตาลซูโครส ได้แก่ sorbital, isomalt, xylitol และ maltitol เป็นต้น
3. Resistant starch เป็นพอลิแซ็กคาไรด์พรีไบโอติกที่ไม่ถูกย่อย และดูดซึมในทางเดินอาหารมนุษย์ มีแป้งเป็นองค์ประกอบของอะไมโลเพกตินมากกว่า 20-25 เปอร์เซ็นต์
4. Non-starch polysaccharides (NSPs) เป็นพอลิแซ็กคาไรด์ที่ได้รับจากพืช ได้แก่ เพคติน เซลลูโลส ไซแลน เป็นต้น
5. อินนูลิน พบมากมายในพืชหลากหลายชนิด เช่น หัวอาร์ทิโชก หัวหอม เห็ด กล้วย หน่อไม้ฝรั่ง เป็นต้น

สรุป ก็คือ พรีไบโอติกเป็นแหล่งอาหารของโพรไบโอติก ดังนั้นหากรับประทานอาหารพวกพรีไบโอติกก็จะช่วยส่งเสริมการทำงานโพรไบโอติกได้ดียิ่งขึ้นและช่วยให้โพรไบโอติกมีจำนวนมากพอต่อปริมาณที่ร่างกายควรได้รับต่อวัน

ซินไบโอติก (Synbiotics) 

คือ การอยู่ร่วมกันระหว่าง โพรไบโอติกและพรีไบโอติก ซึ่งโพรไบโอติกนั้นเป็นจุลินทรีย์ชนิดดีที่มีประโยชน์ต่อร่างกายส่วนพรีไบโอติกเป็นเส้นใยอาหารที่ร่างกายคนเราไม่สามารถย่อยหรือดูดซึมในระบบทางเดินอาหาร แต่เป็นแหล่งอาหารของโพรไบโอติก 

โดยทั่วไปแล้ว โพรไบโอติกและพรีไบโอติกจะพบได้จากแหล่งอาหารคนละประเภท แต่การรับประทานอาหารที่เรียกว่าซินไบโอติกจะช่วยให้ได้รับทั้ง 2 อย่างไปพร้อมกัน มีหลายงานวิจัยกล่าวว่าการที่ร่างกายได้รับซินไบโอติกจะช่วยให้การทำงานของโพรไบโอติกดีขึ้นและมีประสิทธิภาพที่นานมากขึ้นกว่าเดิม ส่งผลให้สุขภาพดีมากยิ่งขึ้น เพราะพรีไบโอติกช่วยให้โพรไบโอติกเจริญได้ดียิ่งและทำให้จำนวนโพรไบโอติกมีเหมาะสมกับปริมาณที่ร่างกายควรได้รับ เมื่อมีจุลินทรีย์ตัวดีมากขึ้นก็สามารถยับยั้งการเจริญเติบโตของจุลินทรีย์ที่ไม่ดีในร่างกายเช่นเดียวกัน ทำให้ปัญหาสุขภาพลำไส้ดีขึ้นตามมา ร่วมถึงหน้าที่ต่างๆที่โพรไบโอติกสามารถทำได้ ช่วยให้หลายๆ ระบบในร่างกายดีขึ้น

ซินไบโอติก แบบไหนที่เรียกว่าดีต่อร่างกาย ?

สายพันธุ์ของจุลินทรีย์มีความสำคัญ โดยทั่วไปสายพันธุ์ในผลิตภัณฑ์อาหารที่พบได้บ่อยที่สุด คือ แลคโตบาซิลลัส (Lactobacillus) และบิฟิโดแบคทีเรีย (Bifidobacteria) แต่จุลินทรีย์ทั้ง 2 ชนิดนี้มักไม่ทนต่อความร้อนมากกว่า 40-45 องศาเซลเซียส และลดจำนวนลงเมื่ออุณหภูมิสูงขึ้น เมื่อผ่านกรดในกระเพาะอาหาร ส่งผลให้การนำโพรไบโอติกไปทำเป็นผลิตภัณฑ์ต้องได้รับการดูแลอย่างดีด้วยอุณหภูมิที่เหมาะสมเสมอ จุลินทรีย์ที่เหมาะสมต่อร่างกายนั้น เราสามารถตอบโจทย์ได้ด้วยตัวเองว่าต้องการนำอะไรเข้าสู่ร่างกายเพื่อบรรเทาอาการต่างๆ ที่ผู้รับประทานมีอยู่ แน่นอนว่าจุลินทรีย์โพรไบโอติกมีประโยชน์ต่อร่างกาย ทั้งในเรื่องปรับสมดุลจุลินทรีย์ในลำไส้ ปรับภูมิคุ้มกัน แต่ยังมีความสามารถอื่นๆ ที่โพรไบโอติกบางสายพันธุ์สามารถทำได้ เช่น Lactobacillus paracasei MSMC 39-1 ช่วยในเรื่องบรรเทาการอักเสบ หรือ Bifidobacterium animalis TA-1 มีส่วนช่วยในเรื่องลดระดับไขมันในเลือด ลดน้ำหนัก ลดน้ำตาลในเลือดได้ เป็นต้น 

นอกจากสายพันธุ์ของจุลินทรีย์ที่เหมาะสมต่อร่างกายแล้ว ใช่ว่าพรีไบโอติกทุกชนิดจะเหมาะสมต่อโพรไบโอติกทุกตัว ดังนั้นการเลือกผลิตภัณฑ์โพรไบโอติก ควรเลือกผลิตภัณฑ์ที่ผ่านการทดสอบ การเจริญเติบโตของโพรไบโอติกร่วมกับพรีไบโอติกนั่นๆ ว่าสามารถเจริญเติบโตได้ดีขึ้นหรือไม่ ผลิตภัณฑ์ Winona Probio วิโนน่า โพรไบโอ คือ ผลิตภัณฑ์ที่ทดสอบมาแล้วว่า resistance maltodextrin ที่นำมาเป็นพรีไบโอติกสำหรับจุลินทรีย์โพรไบโอติกดังกล่าวนั้น สามารถช่วยให้โพรไบโอติกเจริญเติบโตได้ดียิ่งขึ้นและช่วยให้โพรไบโอติกมีประสิทธิภาพสูงสุดในการทำงาน

Postbiotics (โพสต์ไบโอติก)

คือ สารทางชีวภาพที่ได้จากกระบวนการหมักของโพรไบโอติกกับพรีไบโอติก เช่น กรดไขมันสายสั้น เอนไซม์ วิตามิน กรดอะมิโน สารเอ็กโซพอลิแซ็กคาไรด์ (Exopolysaccharide: EPS) ซึ่งทำให้มีสุขภาพลำไส้สามารถดูดซึมสารอาหารได้อย่างมีประสิทธิภาพยิ่งขึ้น และมีส่วนช่วยให้ภูมิคุ้มกันของร่างกายดีขึ้น โดย postbiotic นั้นมีคุณสมบัติคล้าย probiotic ในหลายๆ ด้าน เช่น ช่วยเพิ่มจำนวนแบคทีเรียชนิดดีและมีส่วนช่วยในการลดจำนวนสารพิษและไวรัสก่อโรคได้พร้อมช่วยเสริมภูมิคุ้มกัน 

การใช้โพสต์ไบโอติกมาทำเป็นผลิตภัณฑ์ ก็เป็นอีกหนึ่งนวัตกรรมที่เป็น BCG Economy หรือ เศรษฐกิจชีวภาพ เศรษฐกิจหมุนเวียน และเศรษฐกิจสีเขียว (Bio-Circular-Green Economy) เช่น ผลิตภัณฑ์ Postbio Feminine Wash โพสต์ไบโอ เฟมินิน วอช โดยมีการนำสารทางชีวภาพจากโพรไบโอติก Lactobacillus paracasei MSMC 39-1 ที่หลั่งออกมาจากกระบวนการหมักของโพรไบโอติกมาใช้ให้เกิดประโยชน์สูงสุด และเป็นผลิตภัณฑ์ที่คุณภาพสูง เนื่องจากโพรไบโอติกและโพสต์ไบโอติกสายพันธุ์ไทยนี้มีผลงานวิจัยรองรับมากมาย ที่สามารถช่วยในเรื่องบรรเทาการอักเสบและต้านอนุมูลอิสระได้อีกด้วย

แหล่งข้อมูลอ้างอิงจาก

1. เว็บไซต์ https://www.innovalab-factory.com/post/postbiotics-%E0%B9%82%E0%B8%9E%E0%B8%AA%E0%B9%84%E0%B8%9A%E0%B9%82%E0%B8%AD%E0%B8%95%E0%B8%B4%E0%B8%81%E0%B8%AA%E0%B9%8C
2. เว็บไซต์ https://www.theptarin.com/th/article/detail/71
3. เว็บไซต์ https://health.kapook.com/view256695.html
4. เว็บไซต์ https://www.bumrungrad.com/th/health-blog/july-2019/probiotics-and-prebiotics
5. เว็บไซต์ https://www.foodnetworksolution.com/wiki/word/0781/prebiotic